Hamfarir

Ég er ekki sá eini sem er að draga samlíkingar milli náttúruhamfara og þeirrar fjármálakrísu sem við erum að ganga í gegnum. Á vef Englandsbanka má finna ræðu sem Andrew G. Haldane, bankastjóri hélt í Apríl síðastliðnum. Þar ræðir hann um það hversu margt er líkt á milli fjármálakrísunnar sem nú er að ganga yfir og þess sem gerðist 2002 þegar SARS (Severe Acute Respitory Syndrome) veikin braust út í Kína. Lýsingar hans á því hvernig viðbrögðin þá og þegar Lehmann Brothers féllu er skemmtilega framsett því hún sýnir hversu margt er líkt með viðbrögðum samfélagsins.

Hann fjallar einnig um það hversu mikilvægt er að auka upplýsingaflæði – flæði réttra upplýsinga og hvernig nýta má reynslu úr viðbrögðum við hamförum og farsóttum í viðbrögðum við fjáramálakrísum.

During this financial crisis, faced with fears about infection, similar sets of behavioural responses by financial institutions have occurred. Only the names are different. The “hiding” has taken the form of hoarding, typically of liquidity. And the “flight” from infected cities has taken the form of flight from infected assets, as institutions have sold toxic assets. Unlike in an epidemiological context, however, both behavioural responses have aggravated stresses in the financial system.

 Hann leggur áherslu að þegar hafi verið þróaðar aðferðafræðir til þess að vinna á móti þessari hegðun, nokkuð sem hægt sé að nýta sér þegar fundnar eru leiðir til þess að byggja upp nýtt fjármálakerfi sem getur staðist “sýkingar” eins og þá sem átti sér stað.

Through history, there are many examples of human flight on an enormous scale to avoid the effects of pestilence and plague. From yellow fever and cholera in the 19th century to polio and influenza in the 20th. In these cases, human flight fed contagion and contagion fed human catastrophe. The 21st century offered a different model.
During the SARS epidemic, human flight was prohibited and contagion contained.

In the present financial crisis the flight is of capital, not humans. Yet the scale and contagious consequences may be no less damaging. This financial epidemic may endure in the memories long after SARS has been forgotten. But in halting the spread of future financial epidemics, it is important that the lessons from SARS and from other non-financial networks are not forgotten.

Hvet áhugamenn um fjármálamarkaði endilega til að kynna sér þessa áhugaverðu lesningu.

Prófessor Denis S. Mileti er einn helsti sérfræðingur heims í viðbrögðum við náttúruhamförum. Hann settist í helgan stein fyrir stuttu eftir að hafa stofnað og leitt Natural Hazard Center í háskólanum í Denver í Colorado í 40 ár. Þegar hann var spurður að því hvað hefði verið það merkilegasta sem hann hefði komist að í gegnum allar sínar rannsóknir sagði hann að það væri það hvernig hegðun einstaklinga (e: people) og stofnanna/samtaka (e: organizations) við náttúruhamfarir þróuðust og breyttust.

Mileti skipti stigum hamfara niður í þrjá þætti:

- Neyðarástand (e: emergency)
- Hamfarir (e: disaster)
- Hörmungar (e: catastropy)

Venjulega telur fólk að við förum frá einu stigi yfir á það næsta ef stjórnvöld lýsa því yfir að viðkomandi stig hafi náðst, en Mileti telur að það sé hegðun fólks sem stýri því hvenær við förum af einu stigi yfir á annað.

Þegar neyðarástand skapast, t.d. þú lendir í árekstri eða það kveiknar í fjölbýlishúsi, þá eru vandamálin hjá einstaklingum. Þau leita þá til stofnanna eins og til dæmis lögreglu eða slökkviliðs til þess að leysa úr þessum málum. Sama gildir til dæmis um það ástand sem var mánuðina á undan hruni fjármálakerfisins á Íslandi. Þá leituðum við einstaklingarnir til stofnanna eins og Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins til þess að finna lausnir á okkar vandamálum. Hegðun fólks á þessum tíma stýrist af því að við leitum til stofnanna/samtaka eftir aðstoð og fólkið sem við eigum samskipti við fær stimpil í okkar huga sem tengist þeirri stofnun sem það vinnur fyrir. Til dæmis talar fólk um að lögreglumaðurinn sem kom og aðstoði mig í árekstrinum gerði þetta og lítur þar af leiðandi ekki á viðkomandi sem persónu heldur sem aðila frá ákveðinni stofnun. Við sem höfum stjórnað leitum að týndu fólki og séð um samskipti við fjölskyldu hins týnda finnum það mjög oft að í þeirra augum erum við “björgunarsveitarmaðurinn” en ekki persónan Gísli sem er hér til að aðstoða.

En það gerist ákveðin breyting í hegðun fólks þegar ástandið versnar til muna og við eigum við hamfarir að stríða. Þá fara fleiri stofnanir og samtök að taka þátt í að bregðast við hamförunum en fljótlega fara að koma í ljós árekstrar á milli þessara stofnanna og samtaka. Ástæður þessara árekstra geta verið margvíslegar, t.d. gætu stofnanir verið að keppa um peninga, atkvæði, umfjöllun í fjölmiðlum eða einfaldlega talið að það séu mismunandi aðferðir við að ná ákveðnum markmiðum fram. Á sama tíma eru þessar stofnanir/samtök oft að reyna að passa að þeim sé ekki kennt um það sem miður fór, t.d. að viðkomandi svæði hafi ekki verið nægilega búið undir viðkomandi hamfarir. Við sem komum úr björgunargeirunum könnumst vel við endalaust “pólitískt stríð” milli björgunarsveita, slökkviliðs og Landhelgisgæslunnar – jafnvel þó að við vinnum öll saman að því að bjarga hinum slasaða.

Þetta sama ástand höfum við séð vera að gerast hér á landi ítrekað á undanförnu ári þegar litið er á viðbrögð og uppbyggingu eftir hrunið á fjármálamarkaðinum. Ráðuneyti, stjórnmálaflokkar, stofnanir og ýmis samtök segjast öll vera að vinna að uppbyggingu og því að bjarga landinu en því miður eru átök á milli þeirra að stöðva alla raunverulega framþróun. Einstaka sinnum höfum við séð menn setjast niður og ná fram sátt um leiðir en því miður er það allt of sjaldgæft.

En Mileti bendir á að það sé til leið til þess að komast framhjá þessum pólitísku átökum milli stofnana og samtaka. Það séu einstaklingarnir sem séu lykillinn að því. Það er nefnilega þannig að í öllum stofnunum og samtökum er fólk sem hugsar eins og mannverur og sér þær hörmungar sem dundu yfir og láta ekki stoppa sig af einhverjum beislum sem stofnanir og samtök setja þeim. Gott dæmi um þetta var þegar Craig Fugate yfirmaður Almannavarna í Flórída sendi fullt af mannskap og hjálpargögnum inn í Mississippi og Louisina á fyrstu klukkutímunum eftir að Katrina gékk yfir þrátt fyrir að engin formleg beiðni hafi borist í gegnum “réttu kanalana”, heldur var hann í persónulegum samskiptum við aðila sem hann þekkti innan almannavarna þessara tveggja fylkja. Í skýrslu Bandaríkjaþings um viðbrögðin við Katrínu eru einmitt tölvupóstar milli hans og þessara aðila notaðir sem dæmi um “heroic effort which cut through bureaucratic red tape and saved lives”. Til gamans má geta að Obama skipaði Fugate sem yfirmann FEMA nú fyrr á árinu.

Við þekkjum þetta vel úr björgunargeiranum bæði hér heima og á alþjóðavettvangi – þó svo að stundum neisti á milli stjórnenda á æðstu stigum stofnanna/samtaka þá er það fólk sem ekki háir þessa pólitísku baráttu sem lætur hlutina gerast því að það hugsar um hinn slasaða en ekki um pólitíkina. Þetta fólk eru hinir raunverulegu leiðtogar en ekki þeir sem háa titla bera. Það er svona fólk sem lætur hlutina gerast. Það var t.d. svona fólk sem nýtti sér persónuleg sambönd til þess að tryggja að greiðslukerfi til útlanda héldist opið í gegnum JP Morgan þrátt fyrir að allir bankar væru búnir að tapa trú á Íslandi.

Mileti segir að á þriðja stiginu, hörmungum þá missi fólk allt mannlegt eðli og eina sem er eftir er sjálfsbjargarviðleitnin – það að bjarga eigin skinni. Þeir sem reyna að bjarga öðrum gefast upp því að þeim finnst það vonlaust, því að þetta sé allt búið spil og sama hvað sé gert þá hafi það engin áhrif. Það góða við þetta ástand segir Mileti er að þetta ástand varir oft stutt, amk. hjá flestum og við förum flest niður á hamfarastigið og byrjum að reyna að bjarga öðrum í kringum okkur. En það var til dæmis á þessu stigi sem fólk tæmdi reikningana og flaug með ferðatöskur á einkaþotum erlendis, flýjandi það sem í þeirra huga var sökkvandi skip.

Og hvað getum við lært af þessu. Jú við erum enn á stigi hamfaranna. Stofnanir benda enn hver á aðra í að finna sökudólga. Samtök berjast á móti hvort öðru, t.d. stjórnmálaflokkarnir og hagsmunasamtök í stað þess að vinna í sameingu að því að finna leiðina út úr vandanum.

En innan þessara samtaka og stofnanna eru fólk sem vill laga ástandið og byggja upp betra land. Þetta fólk þarf að vinna saman þvert á þau samtök og stofnanir sem þau tilheyra. Það er þetta fólk sem getur bjargað okkur út úr því ástandi sem við erum í. Við höfum oft heyrt talað um þörf á “þjóðstjórn” á undanförnu ári sem leiðina út úr vandanum. En hugsun stjórnmálamannanna bakvið hugtakið þjóðstjórn er rangt. Það að púsla saman fólki úr öllum flokkum til þess að stýra landinu er ekki nóg. Þú þarft réttu einstaklingana, einstaklinga sem eru með hagsmuni þjóðarinnar að leiðarljósi en ekki hagsmuni sinna samtaka.

Mér er minnistætt að ræða við afa minn Einar Olgeirsson um það þegar hann myndaði stjórn með Ólafi Thors eftir seinni heimstyrjöld. Ég spurði hann hvernig það hefði gerst að svo ólíkir flokkar hefðu getað unnið saman. Hann sagði að það lykillinn hefði verið að bæði hann og Ólafur hefðu séð að þeir höfðu sömu markmið að leiðarljósi í að byggja upp landið eftir stríðið. Þegar þeir hefðu áttað sig á því að markmiðin voru þau sömu var eftirmálinn mun auðveldari því þá þurfti einfaldlega að sannfæra aðra um að það væru þessi markmið sem þyrfti að vinna að en ekki þau atriði sem þeir væru ósammála um. Með öðrum orðum þarna náðu einstaklingar úr ólíkum samtökum að vinna saman því að markmiðið var skýrt.

Því miður sjáum við ekki þennan sama vilja hjá stjórnmálamönnum okkar. Ef þeir gætu sett sínar eigin frama, sínar eigin pólitísku skoðanir og sín eigin persónulegu markmið til hliðar og verið tilbúnir til að vinna saman að því að laga ástandið, þá tel ég að hægt væri að nýta krafta þeirra í uppbyggingu landsins, en ef þeir geta það ekki þá er það okkar – einstaklinganna sem viljum vinna saman að móta það þjóðfélag sem við viljum byggja upp.

1) Aðgengi að upplýsingum

Það er mikilvægt að tryggja aðgengi allra aðila sem koma að uppbyggingunni að þeim upplýsingum sem nauðsynlegt er að hafa til að taka réttar ákvarðanir. Þetta er mikið hugðarefni Hjálmars Gíslasonar hjá DataMarket og ég get stutt það heilshugar, því án upplýsinga er ekki hægt að taka góðar ákvarðanir. Vandamálið er hins vegar að flest allar upplýsingar eru fastar inni í stofnunum og það er ekki mikill áhugi á að láta þær af hendi. Það er nauðsynlegt að algjör stefnubreyting verði í þessum málum og öll opinber gögn, verði opin og aðgengileg. Ef það tekst þá getum við farið að vinna úr þessum gögnum og gert módel sem hjálpa okkur að skilja hvaða áhrif breytingar hafa á líf fólks í landinu.

2) Aðgengi að fólki

Það er nauðsynlegt að hafa aðgengi að fólki sem hefur sérfræðiþekkingu á þeim sviðum sem verið er að vinna í. En þetta fólk þarf að passa sig að spila sig ekki sem einhverjir bessewisserar sem eru þeir einu sem skilja hlutina og geta bjargað heiminum. Þetta þarf að vera fólk sem er tilbúið að miðla af þekkingu sinni og svara spurningum þegar aðrir spyrja af hverju eitthvað virkar á ákveðinn hátt. Þetta fólk þarf að geta miðlað af reynslu sinni og annara af álíka viðfangsefnum. Þetta fólk þarf líka að vera tilbúið til þess að taka nýjar hugmyndir að lausnum og skoða hvaða áhrif þær hafa á uppbygginguna.

3) Vilji til að byggja betra þjóðfélag

Það er oft talað um það í tengslum við náttúruhamfarir að markmiðið með enduruppbyggingunni er ekki að byggja upp sama þjóðfélag og áður heldur að byggja upp betra þjóðfélag, þjóðfélag sem er betur í stakk búið til þess að takast á við álíka hamfarir þegar/ef þær steðja að í framtíðinni. Mikilvægt er að missa ekki sjónar á þessu takmarki, því annars erum við einfaldlega að setja plástra á sár sem sífellt blæðir úr. Gott dæmi um þetta eru aðgerðir sem mikið eru ræddar núna um niðurskurð og skattahækkanir. Meðan eina myndin sem máluð er fyrir fólki er ástandið á næsta ári, þá fyllist það vonleysi því það sér enga framtíð. Ef þú hins vegar sýnir fram á áætlun um t.d. skattahækkanir á næsta ári sem síðan verði lækkaðar stig af stigi næstu ár þar á eftir eftir því sem hagvöxtur lagast þá ertu að teikna upp allt aðra mynd – mynd sem fólk getur kannski frekar sætt sig við.

4) Öfluga upplýsingarstjórnun

Það er oft talað um það að upplýsingastjórnun (e: information management) sé lykillinn að öflugri samhæfingu. Hvað er átt við þegar talað er um upplýsingastjórnun? Það er átt við það ferli sem gerist allt frá því að ákveðið er að afla ákveðinna upplýsinga (annað hvort með könnum, rannsóknum eða með því að nálgast þær hjá þeim aðilum sem hafa þær), í gegnum það ferli að meðhöndla þessar upplýsingar, tryggja að upplýsingarnar séu aðgengilegar öllum (sjá lið 1) og yfir í það að geta sett niðurstöður þessarar vinnu á form sem allir skilja. Hér er hægt að nýta tæknina til þess að styðja við vinnuna, en einnig þarf fólk (information management officers eins og við köllum þá) sem er vant að vinna með upplýsingar og lesa þekkingu út úr þeim. Gott dæmi um aðila sem hafa verið að gera slíkt eru tildæmis þeir hjá DataMarket sem hafa náð að gera t.d. fjárlög ríkisins mun læsilegri en þær 523 síður sem hægt er að finna á vef Alþingis.

5) Þátttaka réttra aðila

Eins og ég nefndi í fyrri pistli mínum þá er mikilvægt að hafa aðila að borðinu sem málin varða. En hvernig færðu fólk til að taka þátt? Jú þú nýtir þér það að fólk tekur þátt af því að það er hrætt um að missa áhrif ef það tekur ekki þátt. Þetta er þekkt aðferðafræði úr skipulagsfræðum þar sem ólíkir aðilar eru fengnir til að vinna saman að mótun aðalskipulags – þó þeir upphaflega vilji ekkert láta eftir af sínum kröfum, þá þora þeir ekki annað en að taka þátt í mótun aðalskipulagsins því ef þeir taka ekki þátt þá er þeirra rödd ekki heyrð.

6) Nýta tæknina til þess að virkja samfélagið

Það er svo auðvelt í dag að ná til stórs hóps fólks í gegnum tól eins og FaceBook. Viljum við vita hvort fólki líkar betur við eina tillögu eða aðra – spyrjum og við fáum þúsundir svara á innan við sólarhring. Nýtum okkur þetta til þess að fá svörun (e: feedback) á þær tillögur sem fram koma, en nýtum einnig tæknina sem leið til þess að fá nýjar hugmyndir inn. Þannig tryggjum við að hugmyndir og upplýsingar sem við annars hefðum ekki aðgang að fái tækifæri til þess að blómstra. Það sem við íslendingar höfum er mannvitið og við þurfum að nýta okkur það til fulls.

7) Opin og gagnsæ vinna

Það er mjög mikilvægt að öll sú vinna sem fer fram sé opin og gagnsæ þannig að ekki sé verið að vinna hlutina í “reykfylltum bakherbergjum” heldur fyrir opnum tjöldum. OECD sagði í skýrslu sinni um lærdóm af stórum hamförum að mikilvægt sé að byggja upp traust almennings og neytenda, það sé lykillinn að góðri uppbyggingu.

8. Alþjóðlegt samstarf

Í sömu skýrslu bendir OECD á mikilvægi þess að átta sig á að áhrif hamfara geta verið hnattræn. Við sjáum það klárlega í okkar hamförum. Við eigum því að nýta okkur samstarf við aðrar þjóðir í því að finna lausnir á þeim vandamálum sem við stöndum frami fyrir. Þetta samstarf getur verið í formi sérfræðiaðstoðar, miðlunar reynslu, aðgengi að fjármagni og stuðningur við það uppbyggingarstarf sem framundan er. Ég er þess fullviss að við getum leitað til bæði frænd- og nágrannaþjóða okkar, en einnig til margra menntastofnanna og sérfræðinga út um allan heim sem hafa þegar sýnt áhuga á að koma að því að aðstoða okkur. Við eigum að vera óhrædd við að fá þeirra álit og ráðgjöf, en að sjálfsögðu alltaf að meta hana miðað við okkar umhverfi.

9) Óháð samvinna

Mikilvægt er að allir aðilar sem að þessu koma séu að gera það með það eitt að leiðarljósi að byggja upp nýtt og betra samfélag hér á landi. Fólk þarf að vera tilbúið að koma að þessari vinnu óháð því í hvaða stétt, stjórnmálaflokki, trúfélagi eða félagasamtökum það kemur frá. Fólk þarf að koma að þessari vinnu með þann skilning að það er nauðsynlegt að breyta – sumir vilja kalla það fórna – en ég vil meina að það sé ákveðið ragnnefni, því ef allir eru opnir fyrir breytingum er oftast hægt að finna lausnir sem þýða að allir vinna.

10) Leiðtogar

Við þurfum leiðtoga – aðila sem eru tilbúnir að berjast fyrir þeirri hugsjón að hægt sé að byggja upp nýtt og betra þjóðfélag. Leiðtoga sem eru tilbúnir að berjast fyrir þeirri hugsjón þó þeir séu ekki með titil sem veitir þeim eitthvað vald. Leiðtoga sem eru tilbúnir að fórna tíma sínum í þá vinnu sem þarf að vinna. Leiðtoga sem hlusta á það sem við þá er sagt og finna sameiginlegan grundvöll milli þeirra sem eru að vinna að uppbyggingunni en koma úr öfugri átt að viðfangsefnunum. Leiðtoga sem elska þetta land og hafa trú á mannfólkinu og þeim tækifærum sem við höfum.

Ef okkur tekst að skapa þessi skilyrði að samhæfðri uppbygingu þessa lands þá mun ekkert stoppa okkur í því takmarki okkar að verða “bestasta land í heim” á nýjan leik.