Hamfarir

Prófessor Denis S. Mileti er einn helsti sérfræðingur heims í viðbrögðum við náttúruhamförum. Hann settist í helgan stein fyrir stuttu eftir að hafa stofnað og leitt Natural Hazard Center í háskólanum í Denver í Colorado í 40 ár. Þegar hann var spurður að því hvað hefði verið það merkilegasta sem hann hefði komist að í gegnum allar sínar rannsóknir sagði hann að það væri það hvernig hegðun einstaklinga (e: people) og stofnanna/samtaka (e: organizations) við náttúruhamfarir þróuðust og breyttust.

Mileti skipti stigum hamfara niður í þrjá þætti:

- Neyðarástand (e: emergency)
- Hamfarir (e: disaster)
- Hörmungar (e: catastropy)

Venjulega telur fólk að við förum frá einu stigi yfir á það næsta ef stjórnvöld lýsa því yfir að viðkomandi stig hafi náðst, en Mileti telur að það sé hegðun fólks sem stýri því hvenær við förum af einu stigi yfir á annað.

Þegar neyðarástand skapast, t.d. þú lendir í árekstri eða það kveiknar í fjölbýlishúsi, þá eru vandamálin hjá einstaklingum. Þau leita þá til stofnanna eins og til dæmis lögreglu eða slökkviliðs til þess að leysa úr þessum málum. Sama gildir til dæmis um það ástand sem var mánuðina á undan hruni fjármálakerfisins á Íslandi. Þá leituðum við einstaklingarnir til stofnanna eins og Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins til þess að finna lausnir á okkar vandamálum. Hegðun fólks á þessum tíma stýrist af því að við leitum til stofnanna/samtaka eftir aðstoð og fólkið sem við eigum samskipti við fær stimpil í okkar huga sem tengist þeirri stofnun sem það vinnur fyrir. Til dæmis talar fólk um að lögreglumaðurinn sem kom og aðstoði mig í árekstrinum gerði þetta og lítur þar af leiðandi ekki á viðkomandi sem persónu heldur sem aðila frá ákveðinni stofnun. Við sem höfum stjórnað leitum að týndu fólki og séð um samskipti við fjölskyldu hins týnda finnum það mjög oft að í þeirra augum erum við “björgunarsveitarmaðurinn” en ekki persónan Gísli sem er hér til að aðstoða.

En það gerist ákveðin breyting í hegðun fólks þegar ástandið versnar til muna og við eigum við hamfarir að stríða. Þá fara fleiri stofnanir og samtök að taka þátt í að bregðast við hamförunum en fljótlega fara að koma í ljós árekstrar á milli þessara stofnanna og samtaka. Ástæður þessara árekstra geta verið margvíslegar, t.d. gætu stofnanir verið að keppa um peninga, atkvæði, umfjöllun í fjölmiðlum eða einfaldlega talið að það séu mismunandi aðferðir við að ná ákveðnum markmiðum fram. Á sama tíma eru þessar stofnanir/samtök oft að reyna að passa að þeim sé ekki kennt um það sem miður fór, t.d. að viðkomandi svæði hafi ekki verið nægilega búið undir viðkomandi hamfarir. Við sem komum úr björgunargeirunum könnumst vel við endalaust “pólitískt stríð” milli björgunarsveita, slökkviliðs og Landhelgisgæslunnar – jafnvel þó að við vinnum öll saman að því að bjarga hinum slasaða.

Þetta sama ástand höfum við séð vera að gerast hér á landi ítrekað á undanförnu ári þegar litið er á viðbrögð og uppbyggingu eftir hrunið á fjármálamarkaðinum. Ráðuneyti, stjórnmálaflokkar, stofnanir og ýmis samtök segjast öll vera að vinna að uppbyggingu og því að bjarga landinu en því miður eru átök á milli þeirra að stöðva alla raunverulega framþróun. Einstaka sinnum höfum við séð menn setjast niður og ná fram sátt um leiðir en því miður er það allt of sjaldgæft.

En Mileti bendir á að það sé til leið til þess að komast framhjá þessum pólitísku átökum milli stofnana og samtaka. Það séu einstaklingarnir sem séu lykillinn að því. Það er nefnilega þannig að í öllum stofnunum og samtökum er fólk sem hugsar eins og mannverur og sér þær hörmungar sem dundu yfir og láta ekki stoppa sig af einhverjum beislum sem stofnanir og samtök setja þeim. Gott dæmi um þetta var þegar Craig Fugate yfirmaður Almannavarna í Flórída sendi fullt af mannskap og hjálpargögnum inn í Mississippi og Louisina á fyrstu klukkutímunum eftir að Katrina gékk yfir þrátt fyrir að engin formleg beiðni hafi borist í gegnum “réttu kanalana”, heldur var hann í persónulegum samskiptum við aðila sem hann þekkti innan almannavarna þessara tveggja fylkja. Í skýrslu Bandaríkjaþings um viðbrögðin við Katrínu eru einmitt tölvupóstar milli hans og þessara aðila notaðir sem dæmi um “heroic effort which cut through bureaucratic red tape and saved lives”. Til gamans má geta að Obama skipaði Fugate sem yfirmann FEMA nú fyrr á árinu.

Við þekkjum þetta vel úr björgunargeiranum bæði hér heima og á alþjóðavettvangi – þó svo að stundum neisti á milli stjórnenda á æðstu stigum stofnanna/samtaka þá er það fólk sem ekki háir þessa pólitísku baráttu sem lætur hlutina gerast því að það hugsar um hinn slasaða en ekki um pólitíkina. Þetta fólk eru hinir raunverulegu leiðtogar en ekki þeir sem háa titla bera. Það er svona fólk sem lætur hlutina gerast. Það var t.d. svona fólk sem nýtti sér persónuleg sambönd til þess að tryggja að greiðslukerfi til útlanda héldist opið í gegnum JP Morgan þrátt fyrir að allir bankar væru búnir að tapa trú á Íslandi.

Mileti segir að á þriðja stiginu, hörmungum þá missi fólk allt mannlegt eðli og eina sem er eftir er sjálfsbjargarviðleitnin – það að bjarga eigin skinni. Þeir sem reyna að bjarga öðrum gefast upp því að þeim finnst það vonlaust, því að þetta sé allt búið spil og sama hvað sé gert þá hafi það engin áhrif. Það góða við þetta ástand segir Mileti er að þetta ástand varir oft stutt, amk. hjá flestum og við förum flest niður á hamfarastigið og byrjum að reyna að bjarga öðrum í kringum okkur. En það var til dæmis á þessu stigi sem fólk tæmdi reikningana og flaug með ferðatöskur á einkaþotum erlendis, flýjandi það sem í þeirra huga var sökkvandi skip.

Og hvað getum við lært af þessu. Jú við erum enn á stigi hamfaranna. Stofnanir benda enn hver á aðra í að finna sökudólga. Samtök berjast á móti hvort öðru, t.d. stjórnmálaflokkarnir og hagsmunasamtök í stað þess að vinna í sameingu að því að finna leiðina út úr vandanum.

En innan þessara samtaka og stofnanna eru fólk sem vill laga ástandið og byggja upp betra land. Þetta fólk þarf að vinna saman þvert á þau samtök og stofnanir sem þau tilheyra. Það er þetta fólk sem getur bjargað okkur út úr því ástandi sem við erum í. Við höfum oft heyrt talað um þörf á “þjóðstjórn” á undanförnu ári sem leiðina út úr vandanum. En hugsun stjórnmálamannanna bakvið hugtakið þjóðstjórn er rangt. Það að púsla saman fólki úr öllum flokkum til þess að stýra landinu er ekki nóg. Þú þarft réttu einstaklingana, einstaklinga sem eru með hagsmuni þjóðarinnar að leiðarljósi en ekki hagsmuni sinna samtaka.

Mér er minnistætt að ræða við afa minn Einar Olgeirsson um það þegar hann myndaði stjórn með Ólafi Thors eftir seinni heimstyrjöld. Ég spurði hann hvernig það hefði gerst að svo ólíkir flokkar hefðu getað unnið saman. Hann sagði að það lykillinn hefði verið að bæði hann og Ólafur hefðu séð að þeir höfðu sömu markmið að leiðarljósi í að byggja upp landið eftir stríðið. Þegar þeir hefðu áttað sig á því að markmiðin voru þau sömu var eftirmálinn mun auðveldari því þá þurfti einfaldlega að sannfæra aðra um að það væru þessi markmið sem þyrfti að vinna að en ekki þau atriði sem þeir væru ósammála um. Með öðrum orðum þarna náðu einstaklingar úr ólíkum samtökum að vinna saman því að markmiðið var skýrt.

Því miður sjáum við ekki þennan sama vilja hjá stjórnmálamönnum okkar. Ef þeir gætu sett sínar eigin frama, sínar eigin pólitísku skoðanir og sín eigin persónulegu markmið til hliðar og verið tilbúnir til að vinna saman að því að laga ástandið, þá tel ég að hægt væri að nýta krafta þeirra í uppbyggingu landsins, en ef þeir geta það ekki þá er það okkar – einstaklinganna sem viljum vinna saman að móta það þjóðfélag sem við viljum byggja upp.

~ by disaster on 11. nóvember 2009.