Hamfarir

Ég hef oft nefnt það að það sem hafi þurft og enn þurfi hér á landi sé alvöru krísustjórnun (e: crisis management). Undanfarna daga hef ég verið að sökkva mér í skýrslur og annað efni um áhrifaríka krísustjórnun og þá sér í lagi skýrslur um hvað hafi gengið vel og hvað hafi gengið illa í nokkrum helstu hamförum sem dunið hafa á síðasta áratuginn. Það sorglega er að aftur og aftur rekst maður á atriði sem hægt er að heimfæra beint á viðbrögð íslenska stjórnkerfisins við fjármálakrísunni sem dundi yfir fyrir rúmu ári síðan. Það er sama hvort maður horfir á sjálf viðbrögðin þegar krísan skall á eða á þá vinnu sem núna er í gangi við að reyna að byggja upp landið á nýtt.

Það er oft sagt að þegar hamfarir skella á þá séu það tvær krísur sem þurfi að eiga við. Sú fyrri er sú sem orsakast af hamförunum sjálfum og hefur bein áhrif á fólkið á hamfarasvæðinu. Sú seinni er sú pólitíska krísa sem skellur á þegar stjórnvöld og aðrir aðilar sem málið varða reyna að vinna saman í að finna leiðir út úr krísunni. Þó svo að sú seinni hafi oft meiri áhrif til styttri tíma þá er það sú seinni sem er í raun hættulegri því hún getur varið mun lengur. Að auki tapast oft kjörið tækifæri til þess að laga það sem úrskeiðis fór eða draga úr þeirri hættu sem af fyrri krísunni stafar í framtíðinni.

Það er reynsla annara þjóða að þegar illa er haldið utan um krísuna innan stjórnkerfisins þá eru mistök gerð, mistök sem hefði verið hægt að fyrirbyggja og mistök sem þegar voru þekkt af öðrum. Þessi mistök leiða síðan af sér það að hópar fólks koma verr út úr hamförunum en annars hefði gerst og einnig tapast hið gullna tækifæri að byggja upp betra þjóðfélag en áður var.

Sem betur fer er það ekki svo að alir hugsi á þennan hátt. Gott framtak er í gangi af fólki sem neitar að vera fast í gömlum úreltum hugsunarhætti og má þar til dæmis nefna Þjóðfundinn sem skipulagður er um næstu helgi. Þar er verið að fá fólk úr öllum sviðum þjóðfélagsins og af mismunandi stöðum á landinu til að koma fram með hugmyndir og ræða það hvernig þjóðfélag við viljum byggja upp.

Það er einmitt svona framtak sem hefði átt að gera frá upphafi. Virkja hefði átt einstaklinga, félagasamtök, fyrirtæki og aðila úr stjórnkerfinu til þess að ná fram áætlunum um endurreisn sem allir gætu sætt sig við. Í stað þess situr ríkisstjórnin og embættismenn í sínum hornum og koma fram með tillögur sem síðan mæta mikilli andstöðu úti í þjóðfélaginu. Við vitum öll að við þurfum að færa fórnir, en við erum ekki tilbúin að færa fórnir sem við vorum ekki hluti í að ákveða. Í allri uppbyggingu eftir hamfarir gildir sú gullna regla að hafa þátttakendur virka í uppbyggingunni (e: community involvement and participation). Öll önnur uppbygging er dæmd til að mistakast.

Ef samfélagið fær ekki að taka þátt í uppbyggingunni þá er hættan sú að þeir sem kost hafa á því flýji einfaldlega land, því að þeir líta svo á að þetta sé ekki þeirra vandamál heldur annara. Við sjáum þetta oft gerast eftir að hamfarir hafa átt sér stað, gott dæmi er New Orleans sem á enn langt í land að koma uppbygingastarfinu í gang, meira en fjórum árum eftir að Katrina gékk þar yfir.

Til þess að ná fram raunverulegri og markvissari uppbygingu er því nauðsynlegt að virkja allt samfélagið í því að ná fram þeim breytingum sem þörf er á. Hættum að horfa í kringum okkur og kenna Evrópusambandinu, Alþjóða Gjaldeyrissjóðnum, Bretum, Hollendingum og útrásarvíkingunum um að allt sé farið til fjandans. Horfum frekar framávið og sköpum nýtt land tækifæra upp úr öskunni. Ísland hefur gengið í gegnum hamfarir oft áður. Hamfarir sem lögðu næstum alla þjóðina að velli, en við byggðum alltaf upp aftur og náðum lengra en áður.

Það er von mín að hinn öflugi hópur fólks sem hefur unnið ómetanlega vinnu í tengslum við framtak eins og Hugmyndaráðuneytið, Þjóðfundinn og annað endurreisnarstarf noti nú tækifærið og sannfæri stjórnvöld um það að tími opinnar stjórnsýslu með þátttöku alls samfélagsins sé runninn upp og tími embættismannakerfis og gamalla aðferðafræði sé liðinn undir lok.