Minnispunktar úr músarholu

Adam Ormsson, prófessor í hagnýtri sameindaerfðafræði hefur boðið Guði í heimsókn á óðalssetur sitt “Nýju Paradís”.  Það er langt síðan þeir hittust síðast.

Adam:  Nei sæll og blessaður!  Það er orðið langt síðan.  Það var gaman að þú gast komið.

Guð:   Sæll sjálfur!  Gaman að sjá hvað þú hefur það gott þessa dagana!

Adam:            Já líttu í kringum þig… Er þetta ekki flott hjá mér!

Guð:   Jú virkilega, – þú hefur greinilega komist áfram í lífinu.

Adam:            Það má kannski segja það.  Það má segja að ég sé sjálfrar minnar gæfu smiður.  Eins og þú veist þá byrjaði ég með tvær hendur tómar.

Guð:   Nú jæja… kannski byrjaðir þú ekki alveg með tvær hendur tómar…þú fékkst jú smá vit í kollinn, ekki satt.

Adam:            Já…guði sé lof!  Annars hefði ég staðið mig illa.

Guð:   Og þú fékkst líka alla sköpunina…steinana, plönturnar,…dýrin.  Það var nú ekki slæmt að hafa þau.

Adam:            Já, ég viðurkenni það…En skoðaðu nú húsið!  Má ég ekki taka af þér jakkann.

Guð:   Þakka þér fyrir, en ég ætla að vera í honum.  …þú ert með mjög fallegan garð.

Adam:            Já…sjáðu bara rósirnar.  Þær eru einmitt í blóma núna.  Erfðabreytt afbrigði.

Guð:   Virkilega fallegar.

Adam:            Já, ekki satt.  Þú verður að viðurkenna að rósirnar eru fínni svona erfðabreyttar en gömlu villirósirnar þínar.  Þær eru næstum því án þyrna…og það er auðvelt að hugsa um þær.

Guð:   Jú, það liggur í augum uppi…

Adam:            Og sjáðu þarna í matjurtagarðinum.  Salatið og kartöflurnar vaxa svo hratt að það brakar í og grænmetið bragðast betur en nokkru sinni fyrr.  Ræktun erfðabreyttra matvæla er mikil blessun, – það verður þú að viðurkenna.

Guð:   Jú, vissulega má kannski segja það… en það var nú ég sem skapaði næpurnar, salatið og kartöflurnar í upphafi.

Adam:            Já en það var á dögum paradísar…ég meina, …það var örugglega gott á sínum tíma…en það er allt orðið dálítið gamaldags núna.  Má kannski bjóða þér upp á drykk?

Guð:   Þakka þeim sem spyr. … ég neita ekki drykknum.  Ég skapaði jú vínviðinn upphaflega …. og Nóa… og sá til þess að hann strandaði á Ararat.

Adam:            Sherrý eða viský ?

Guð:   Sherrý takk.  …mmm…bragðast mjög vel!

Adam:            Já mér finnst það.  Það eru þessar nýju tegundir af gerjandi örverum.  Gersveppirnir og örverurnar voru virkilega snilldarlega góð hugmynd hjá þér….en þú hefðir kannski getað verið ennþá klárari…úr því að þú varst að þessu á annað borð,  meina ég – að skapa heiminn.

Guð:   Hvað áttu við ?

Adam: Jú taktu bara bakteríurnar sem dæmi.  Þær sem þú skapaðir voru flestar til óþurftar…kíghóstabakteríur og stífkrampi.  Það er einungis á síðustu áratugum sem við höfum lært hvaða gagn við getum haft af örverum.  Hugsaðu bara um öll lífrænu efnaferlin sem við getum látið bakteríurnar framkvæma…við getum látið þær vinna málma,  þróa ný lyf og margt fleira.  Við höfum líka erfðabætt jurtirnar og dýrin skal ég segja þér.  Þau vaxa hraðar,  henta betur til ræktunar,  fá færri sjúkdóma svona klónuð…afhverju datt þér þetta ekki strax í hug ?

Guð:   Ég veit það ekki… ég held að ég hafi verið að hugsa um einhvers konar jafnvægi og meðalhóf.

Adam:            Já, ég skil.. eitthvað svona umhverfisjafnvægi.  Vistkerfi og svoleiðis…við náðum líka tökum á því að lokum.  Við gerðum að vísu mörg mistök til þess að byrja með..en sjáðu núna!  Horfðu bara á garðinn minn.  Hér ríkir fullkomið jafnvægi.  Allt passar við hvort annað:  jurtir, dýr, næringarefni, allt… ekkert er framleitt sem ekki er hægt að brjóta niður.  Engin jurt er of stór á kostnað einhverrar annarrar.  Þetta er hinn fullkomni samhljómur náttúrunnar!

Guð:   Ótrúlegt!  Hvað kallarðu aftur óðalssetrið ?

Adam:            Hina nýju paradís….mér finnst það passa jafnvel þótt að nafnið endurspegli smá eftirsjá eftir fortíðinni.  Við berum enn virðingu fyrir þér, – það varst nú einu sinni þú sem byrjaðir.

Guð:   Jú, ég byrjaði … ég var nú bara mjög ánægður með paradís eins og hún var.  Ég gekk um allan sunnudaginn og bara naut þess að virða fyrir mér sköpunina.  Heldur þú ekki að ég hafi haft ástæðu til þess ?

Adam:            Jú, svo sannarlega… það er bara verst að þú hefur ekki fylgst alveg með þróuninni síðan.

Guð:   Ja ég myndi nú kannski ekki segja að það væri synd að fylgjast ekki með.  A.m.k. ekki í þeirri merkingu sem ég nota orðið.  Það varst nú einu sinni þú sem borðaðir eplið.

Adam:            Sem Eva gaf mér…

Guð:   Reyndu ekki að skella skuldinni á aðra…þú ást eplið a.m.k.sjálfur.

Adam: Úr því að þú kemur með gagnrýni þá má ég líka gagnrýna.  Ég á bara við að paradís varð smám saman dálítið gamaldags.

Guð: Hvað áttu við ?

Adam: Ég á bara við að þín paradís,  a.m.k. eins og ég kynntist henni hafði sína galla.  Lífið í paradís var ekki fullkomið þegar á reyndi.  Ljónin átu lömbin og bakteríurnar dreifðu pestum og kóleru.  Lítil börn veiktust og dóu.  Fólksfjölgun varð of mikil og fólk leið hungur… fátækt,  styrjaldir og eymd.  Það var bæði til sorg og illska!

Guð: Já, ég veit…alltof vel…en það var jú eftir að…

Adam: Ætlar þú núna að ásaka eplið aftur… mér finnst það ekki sanngjarnt af þér!  Það var nú einu sinni þú sem skapaðir bæði eplið og löngun okkar mannanna til þess að éta það…Hvernig hafðir þú annars hugsað þér að tígrisdýrin myndu nærast í þinni paradís ?

Guð:   …ég hafði víst lömbin í huga í því sambandi…

Adam:            Þarna sérðu!  Paradísin þín var bara forðabúr!  Það var viturlegt af þér að skapa okkur manneskjurnar sem skynsamar verur þannig að við gætum endurbætt sköpunina.  En nú skulum við hætta að rífast!  Þetta er satt best að segja í fyrsta skiptið í nokkur hundruð ár sem við hittumst.  Má ekki bjóða þér meira sherrý ?

Guð: Nei, ekki núna… kannski seinna.

Adam: En heyrðu Guð…  ég er vissulega náttúrvísindamaður en ég er ekki alveg menningarsnauður.  Ég hef lesið Biblíuna, meira að segja mjög nákvæmlega.  Þar skrifaðir þú sjálfur að þú hefðir skapað manninn í þinni mynd…mjög viturlega gert af þér…þú vildir sjálfur að við myndum endurbæta sköpun þína…fullkomna hana, ef ég má taka þannig til orða.  Þess vegna hef ég aldrei skilið af hverju þú varst svona reiður út í mig þegar ég hafði borðað eplið.  Þú vildir jú sjálfur að ég æti það… ekki satt ?

Guð: Jú, að sumu leyti…

Adam: Já, nú er kominn tími fyrir þig að útskýra.

Guð: Ég skal reyna…jú ég skapaði jú höggorminn líka…og þjáninguna…og dauðann..eins og þú hefur réttilega bent á…

Adam: Já, en afhverju ? …það hef ég aldrei getað skilið.

Guð: Mér fannst eins og lífið gæti ekki verið til án dauðans…og að gleðin og kærleikurinn fengi ekki þrifist án þjáningar og sorgar.  Eitt virtist vera forsenda annars ef þú skilur hvað ég á við ?

Adam: Ekki alveg…en haltu áfram.

Guð: Ég var satt best að segja lengi á báðum áttum varðandi það hvort að ég ætti að skapa líf.  Ég vissi í upphafi að það myndi leiða til alls kyns erfiðleika…ég var ekki viss um að öll samanlögð vellíðan yrði meiri en öll samanlögð þjáning, eins og sumir af ykkar heimspekingum orða það…Það var reyndar þess vegna sem ég bannaði þér að borða af eplinu!  Ég taldi að ef mannkynið hefði ekki mjög mikla þekkingu til að bera þá gæti illskan aldrei orðið neitt hættuleg!  Þið mynduð bara rífast stundum…en ekki kasta kjarnorkusprengjum á hvort annað.  Það var satt best að segja af hugulsemi sem ég bannaði ykkur að borða eplið af skilningstrénu.  Ég taldi að höggormurinn myndi halda ykkur í hæfilegri fjarlægð…ekki öfugt!

Adam: Nú fer ég að skilja…held ég.  Þú hafðir hugsað þér að við myndum bara hoppa um nakin í paradís án þess að hafa minnstu áhyggjur af morgundeginum.

Guð: Það var kannski dálítið barnalegt af mér…

Adam: Já, það finnst mér svo sannarlega!  Hvað áttu annars við með þegar þú talar um hugulsemi ?  Mér finnst það sem þú lýsir líkjast kúgun!  Litlar, góðar, saklausar manneskjur sem gera nákvæmlega það sem þú vilt…Var það það sem þú óskaðir þér ?  Er það það sem þú áttir við þegar þú skrifar að þú hafir skapað manneskjuna í þinni mynd ?  Ég hélt að þú vildir að við værum virkir þátttakendur í sköpuninni.  Hafðir þú það ekki í huga ?

Guð: Ég vildi hlífa ykkur við sektarkendinni…

Adam: Með því að firra okkur allri ábyrgð…ég þakka kærlega fyrir!  En nú erum við farnir að rífast aftur.  …Finnst þér ekki að við ættum heldur að ganga um garðinn minn.  Þá skilur þú kannski að þú varst vitur þegar þú gafst okkur löngun til þess að éta af epli skilningstrésins.

Guð: Ég tek eftir því, að þú ert mjög stoltur af garðinum þínum.  Ég skil það vel…ég var líka mjög hrifin af sköpun minni sunnudaginn í paradís.  Og hér situr þú semsagt og hvílist.

Adam: Ja, hvílist og hvílist ekki…ég hef satt best að segja mjög mikið að gera.

Guð: Ég get ímyndað mér það…Róm var ekki byggð á einum degi og paradís ekki heldur ef út í það er farið.  Ég man að sköpun heimsins var býsna erfið.  Þetta voru nokkrir stífir vinnudagar en sunnudagurinn var yndislegur… ég bara gekk um paradís og naut hennar…

Adam: Jú,…en það er svo margt sem þarf að stjórna hér og hafa reglu á.  Þú heldur vonandi ekki að þetta fullkomna jafnvægi í garðinum mínum viðhaldi sér sjálft ??

Guð: Mér virtist það næstum því…

Adam: Ónei!  Jafnvel þó að ég sé búin að skipuleggja allt mjög vel og besta og hagræða þá verður einhver að líta eftir öllu saman…þannig að ég hef nóg að gera…er ekki mikið að gera hjá þér líka ?

Guð: Ó, jú!  En samt er minna að gera núna en oft áður.  Það virðist sem þú hafir tekið að þér að stjórna.  En það er alveg greinilegt, að við notum ólíkar aðferðir.

Adam: Hvað áttu við?

Guð: Ég hef jú ekki haft öll þín mælitæki.  Ég hef þurft að komast af án þeirra…

Adam: Já, …ég skil ekki hvernig þú ferð að því.

Guð: Ég hef þurft að nota önnur viðmið…ég meina þess konar viðmið sem ekki er beinlínis hægt að mæla…

Adam: Nú talar þú í gátum…eins og svo oft áður…hvað áttu við ?

Guð: Ég sætti mig kannski við dálítið meiri þjáningu…og þó veit ég það varla…það leit kannski bara þannig út.  A.m.k. var það aldrei á dagskrá hjá mér að afnema dauðann og þjáninguna…

Adam: Ég hélt að það væri einmitt takmarkið með paradís ?

Guð: Hugmyndir Guðs og manns um paradís eru kannski ekki alveg þær sömu…að afnema þjáninguna virtist vera svo ómögulegt…meira að segja fyrir Guð…og ég er ekki viss um að það hefði heldur verið æskilegt.  Hræðslan við að deyja er hluti af gleðinni yfir því að vera til…ég held að enginn sem vill lifa geti losnað undan angistinni…ekki þú heldur.  Jafnvel þótt allt virðist slétt og fellt á yfirborðinu er alltaf hætta á því að eitthvað fari úrskeiðis.  Það skapar einnig angist að þurfa að hafa stjórn á öllu lífríkinu…

Adam: Hvað áttu við ?

Guð: Jú,  vegna þess að stjórnunin er jú alltaf til þess að koma í veg fyrir eitthvað ógnandi og neikvætt..afhverju ættir þú annars að stjórna ?  Stjórnunin bægir aldrei ógninni frá.  Hún hefur öllu heldur þveröfug áhrif…hún minnir sífellt á ógnina sem sífellt vofir yfir.

Adam: Þér finnst semsagt að ég eigi bara að leyfa hlutum að fara úrskeiðis…og ekki taka á mig neina ábyrgð…og alls ekki reyna að koma hlutunum á besta veg.

Guð: Jú,…það var ástæða fyrir því að ég lét ykkur fá þjáninguna.  Ég vildi að þið mynduð þróast áfram með því að forðast hana.

Adam: Já og hvað svo!

Guð: …en ekki hvað sem það kostar…

Adam: Nú talar þú aftur í gátum.

Guð: Þú sagðist hafa lesið Biblíuna…

Adam: Já.

Guð: En þú ert búinn að gleyma lífsins tré.  Það var einnig til í paradís.  Og það var þess vegna sem ég rak þig út úr paradís.  Til þess að þú myndir ekki neyta ávaxtanna af lífsins tré.

Adam: Svo sætt af þér!  Hvað varstu annars að tala um kostnað?  Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að berjast við illskuna og þjáninguna hvað sem það kostar og með öllum tiltækum ráðum.  Enginn kostnaður er of hár ?

Guð: Kostnaðurinn má bara ekki vera hærri en það sem maður er að berjast við.

Adam: Hvaða verð er það sem þú ert svo hræddur um að ég sé tilbúinn til þess að greiða?

Guð: Það getur verið erfitt fyrir mig að útskýra það þannig að þú skiljir.  Sérstaklega vegna þess að ég er ekki viss um að hægt sé að mæla verðið í einingum…hvorki peningalega eða á annan hátt.  Þetta tengist minni aðferðafræði… og lífsins tré.  Kannski er betra að lifa og deyja sem manneskja með allri þeiri þjáningu sem það felur í sér í stað þess að…

Adam: …já…ég veit…en við verðum samt…

Guð: Vertu rólegur!  Ég er ekki að tala um fóstureyðingar og getnaðarvarnir.

Adam: Þá skil ég ekki hvað þú átt við ?

Guð: Ég er að tala um líf á þess eigin forsendum…um að skerða ekki eða takmarka…

Adam: Nú ertu virkilega úti að aka!  Líf á sínum eigin forsendum?  Ég hjálpa lífinu!  Ég reyni að gefa lífinu sem mesta möguleika.  Ég vil að hver einasta mannvera fái að þroskast eins mikið og mögulegt er.

Guð: Líka þeir sem búa við greindarskerðingu ?

Adam: Er ekki betra að þeir verði vitrir ?

Guð: Áttu við að þú læknir hina greindarskertu og gerir þá bæði fallegri og greindari ?

Adam: Nei…kannski ekki alveg!  Ég meina bara…

Guð: Hefur þú hugleitt að það er hreint og beint kraftaverk að vera til og að jafnvel aumasti greindarskerti einstaklingur og fatlafól er sannkallað meistaraverk og óendanlega mikils virði?  Ég á við að það merkilega við hann er ekki það að hann er greindarskertur eða fatlafól heldur bara það að hann skuli vera til ?  Það er það sem ég er að meina þegar ég segi að lífið sé heilagt og að hver einasta manneskja sé mikils virði í sjálfu sér.

Adam: En ef þú hugsar svona ert þú þá ekki á móti getnaðarvörnum og fóstureyðingum ?

Guð: Það er ekki alveg víst…eins og þú veist þá hef ég oft efast um marga hluti…

Adam: Og þú hefur víst ekkert á móti því heldur að við sköpum nytsamlegar bakteríur,  erfðabætum plöntur og læknum sjúkdóma.

Guð: Neeeeei,…en…

Adam: Hvað áttu við með en ?

Guð: Þið takið á ykkur ansi mikla ábyrgð.  Eruð þið viss um að þið ráðið við hana ?

Adam: Af hverju ættum við ekki að ráða við hana ?  Við erum ekki lengur þau saklausu börn sem þú vildir hafa í paradís.  Við erum orðin fullorðin.  Manneskjan er frjáls, skapandi og ábyrg eins og prestar þínir segja svo oft.

Guð: Ég var nú bara að hugsa um kjarnorkusprengjuna…ég vil ekki að heimsendir endurtaki sig…ef nú t.d. nytsamlegu bakteríurnar þínar myndu sleppa út í náttúruna og eyðileggja allt sköpunarverkið.

Adam: Ég skil áhyggjur þínar.  Ég hef líka vissar áhyggjur af þessu…það er þess vegna sem ég er svo önnum kafinn við að stjórna…ég verð víst að þjóta núna…

Guð: Ég líka.  En það var gaman að rabba saman.  Ættum við ekki að hittast oftar.  Við gætum jafnvel orðið sammála um einhvers konar verkaskiptingu…þannig að þú þurfir ekki að ofkeyra þig á stjórnun jarðarinnar meðan ég geng um atvinnulaus, á ég við.

Adam: Góð hugmynd!  Hvað með að hittast yfir hádegismat.

Guð: Fínt.

Adam: O.K.  Ég hringi…bless!

Guð: Bless…bless.

Ingibjörg Elsa Björnsdóttir þýddi.

Frankenstein er orðinn íslenskur ríkisborgari. Hann fylgir þar í fótspor manna eins og Bobby Fischer. Frankenstein hefur nefnilega fengið vinnu hjá fyrirtækinu ORF-líftækni sem ætlar að sérhæfa sig í vefjasmíði og smíða þvagblöðrur, gallblöðrur og vélindu í menn. Stefnan er hins vegar sett á það að smíða heila í framtíðinni, og er einn starfsmaður ORF-líftækni sérfræðingur í gervigreind og situr hann allan daginn og kryfur gamla heila og skoðar þá í smásjá til að sjá hvernig heilasellurnar hanga saman. Önnur hugmynd fyrirtækisins er að samhæfa erfðabreytta ræktun og líffærasmíð og rækta líffæri undir beru íslensku fjallalofti. Þannig má búast við því að brátt muni akrar af erfðabreyttum þvagblöðrum bærast létt í íslensku golunni, og einnig má sjá fyrir sér hjörtu sem vaxa á trjám og margt fleira í þessu sambandi. Bæði indverjar og kínverjar hafa sýnt fyrirtækinu áhuga og íslensku bankarnir eru búnir að setja sínar helstu fjárfestingar í fyrirtækið þannig að íslensku bankarnir munu hrynja aftur ef ORF-líftækni fer á hausinn. Kínverjar eru reyndar þekktir fyrir að ræna líffærum úr fólki og eru þeir nokkuð áreiðanlegir skaffarar á vefjum sem hægt er að nota til að erfðabreyta og smíða úr.  Síðan endar þetta náttúrulega allt saman í stofnfrumurannsóknum og klónun þar sem afurðir fyrirtækisins verða klónaðar enda stendur til að klóna Frankenstein og sjá hvort að ekki er hægt að fjöldaframleiða hann og nota hann t.d. sem einkaþjón (butler) eða sem hráefni í aðra líffæraframleiðslu. Vefir úr fóstrum geta einnig verið spennandi, enda margt ótrúlegt sem gerist á fósturstigi, og má reikna með að fyrirtækið leitist við að nýta sér þau fóstur í framtíðinni sem til falla frá spítölum landsins og þrói þau áfram í vefjasmíði.  Allt ætti þetta jú að vera hægt í framtíðinni, vísindunum eru engin takmörk sett og framtíð Frankensteins og fyrirtækisins er björt, enda vitum við að ef tæknin er á annað borð til – þá er hún notuð, sbr. kjarnorkusprengjurnar sem lentu á Hiroshima og Nagasaki.

Á Selfossi eru menn hræddir við ketti. Þeir hafa verið að lesa gamlar galdraskræður sem halda því fram að kettir séu djöfulóð dýr og svartir kettir séu beinlínis af hinu illa. Galdrafár hefur geisað í bæjarstjórninni, svo megnt að öll bæjarstjórnin greip til þess ráðs á síðasta kjörtímabili nota bene, að ganga að sem flestum köttum dauðum og krefjast þess að eftirlifandi kattarhræður yrðu hafðar í bandi á lóð eigenda sinna undir ströngu eftirliti.  Grunur leikur á að uppruna þessa galdrafárs megi rekja til Skruddu einnar, gamallar galdrabókar Flóa- og Skeiðamanna sem Bjarna Harðar tókst að grafa upp í dánarbúi bónda eins uppi á Skeiðum. Bæjarstjórnin komst í skrudduna og nú er fjandinn laus í bókstaflegum skilningi. Menn hafa einnig tekið eftir því að óvenjulega líflegur draugagangur hefur verið undanfarið í draugasafninu, og loga þar hrævareldar á næturnar. Nú er svo komið að jafnvel galdrakunnustu menn eru orðnir smeykir.

Gripið hefur verið til þess ráðs að setja upp sérstakt embætti kattafangara og gengur hann um með horn og klaufir í svörtum búningi og veiðir saklausar kisurnar og stingur þeim í skjóðu sína og drekkir kisunum síðan í hyl í Ölfusánni.  Hrelldir kattareigendur emja og veina og heyrst hefur að verið sé að magna seið gegn bæjarstjórninni.  Fjölkyngnin í bæjarfélaginu á sér engin mörk enda hefur komið upp sú hugmynd að leita til geistlegra manna, þ.e. presta til þess að reyna að kveða niður þetta illvíga galdrafár. Einn presturinn sást um daginn vera að fylgjast með þegar lífsýni var tekið úr Bobby Fischer, en aðrir segja að Fischer gangi nú laus og sé farinn að tefla fjöltefli á fimmtudagskvöldum í Sunnlenska bókakaffinu og eru víst fáir sem standast honum snúning.

En hvað á að gera?  Kvittur hefur komið upp um að kattaútrýmingarherferðin sé einungis upphafið á einhverju meira og stærra. Nornir í Árborg mega víst fara að vara sig enda gætu galdrabrennur orðið næsta skref. Einhver þóttist sjá nakta konu á kústskafti fljúga yfir Kentucky Fried Chicken staðnum á miðvikudagskvöldið og einhver annar sagðist hafa séð Meistarann úr Meistaranum og Margarítu eftir Búlgakov fá sér pylsu í pylsuvagninum.  Aðrir halda því fram að brennisteinsfnykur sé farinn að berast úr áhaldahúsinu og einhver þóttist sjá Fást sjálfan bregða sér inn í Krónuna að kaupa lakkrís.

En bæjarstjórnin er með stjórn á þessu öllu saman, eða það segir hún a.m.k. og á meðan fer köttum í Árborg ört fækkandi.

Litla músin situr og veltir fyrir sér vonum og draumum mannsandans. Þegar franska byltingin kom vaknaði von um frelsi og lýðræði um alla Evrópu og Norður-Ameríku. Ludwig Van Beethoven skrifaði þriðju synfóníu sína og tileinkaði hana Napóleon Bonaparte sem hann sá sem fulltrúa hins almenna borgara, andspænis aðli og konungsveldi. Napóleon fór í herferðir sínar og smám saman biðu allar þær vonir sem við hann voru bundnar skipbrot uns hann beið lægri hlut í orrustunni við Waterloo. Napóleon reyndist vera enn einn herforinginn, enn einn morðinginn, og enn einn valdafíkilinn. Beethoven var harmi sleginn en vonbrigði manna náðu um alla álfuna.

Þegar Berlínarmúrinn féll 1991 fór vonaralda frelsis um alla Evrópu. Menn spiluðu 9. synfóníu Beethovens við Brandenborgarhliðið. En sú von um frelsi sem vaknaði meðal margra hefur nú snúist aftur í andstæðu sína. Evrópa er ekki að öllu leyti frjáls eins og kreppan hefur leitt í ljós.  Hagkerfi heimsins, siðblindar bankastofnanir og vitgrannir stjórnmálamenn virðast ráða meiru en hagsmunir og vonir almennings í Evrópu. Það eru ennþá sumir frjálsari en aðrir eins og George Orwell hefði orðað það, þegar hann skrifaði Animal farm.

Músin andvarpar og hugsar með sér hvort leit mannkynsins að frelsi og sjálfsvirðingu muni nokkurn tímann bera raunverulegan árangur. Kannski er músin að verða svartsýnni með aldrinum.

Litla músin situr í sólinni, les Paradísarmissi eftir Milton og veltir því fyrir sér hvort loftslag jarðarinnar sé að hlýna.  Á Íslandi eru loftslagsbreytingarnar léttbærar.  Korn vex sem aldrei fyrr, bláberjalyngið blómstrar og íslenskir skokkarar fá ókeypis brúnku um leið og þeir hlaupa í góða veðrinu.  Semsagt eintóm sæla.

En á sama tíma bráðnar Grænlandsjökull, og það hriktir í stoðum Suðurskautsins. Sem væri svo sem bara allt í lagi, ef stærstu borgir heims væru ekki flestar byggðar við sjávarsíðuna, eins og t.d. Lundúnaborg og New York. Báðar þessar borgir þola takmarkaðar breytingar á sjávarstöðu. Lundúnaborg er nú þegar með öflugar flóðavarnir sem þó duga varla til.

Þannig felst í bráðnun Grænlandsjökuls ákveðin ógn, ekki vegna þess að bráðnunin skipti máli í sjálfu sér, heldur vegna þess að við mennirnir höfum byggt borgir okkar og mannvirki á undanförnum 2-3 öldum eins og náttúran sé óumbreytanleg. Við höfum aldrei gert ráð fyrir neinum verulegum breytingum í náttúrunni.

En músin hefur svo sem ekki svo miklar áhyggjur af þessu. Hún les Milton og Dante, skreppur aftur til miðalda og spyr hvort að Umberto Eco hafi verið að herma eftir bruna bókasafnsins í Alexandríu þegar hann lét bókasafnið brenna í skáldverkinu Nafn Rósarinnar. Músin er nýlega búin að uppgötva að Nafn Rósarinnar er póstmódernísk skáldsaga, sem er spennandi – afar spennandi. En er Grænlandsjökull póstmódernískur? Gengur tíminn aftur á bak?

Það veit litla músin ekki.

Rodion Romanovich Raskolnikov liggur í kytru sinni á háaloftinu og dreymir martraðir um Nietzche, ofurmennið og okurkerlinguna sem hann langar til að koma fyrir kattarnef. Hitasóttarglampi er í augum hans og hann hefur gleymt að klæða sig úr skítugum tötrunum í gærkveldi og liggur nú þvældur og sveittur í bælinu. En þá er bankað á dyrnar. Inn kemur Razúmikhin stúdent og félagi Rodions. Hann er góðlegur og glaðlegur en alvarlegur glampi kemur í augu hans þegar hann sér það auma ástand sem Rodion Romanovich er í. “Hvurslags ræfildómur er þetta” segir Razúmikhin hálf byrstur í máli. “Þú sem ert svo gáfaður og gætir svo auðveldlega unnið fyrir þér með kennslu, þýðingum eða ritsmíðum – hérna liggur þú í móki og dagdraumum og herbergið þitt er beinlínis úldið.” “Hvað er eiginlega langt síðan þú opnaðir gluggann”? En Raskolnikov vill ekki hlusta. Hann veit að Razúmikhin segir satt. Hann veit að hann er rödd skynseminnar sem brýst inn í martraðarkennda óreiðuna í huga Raskolnikovs. Raskolnikov biður Razúmikhin um að láta sig vera. Hann vilji bara fá að vera í friði með sína útrásardrauma og sitt mikilmennskubrjálæði. Hann vill ekkert hafa með raunveruleikann að gera, hvað þá skynsemina. Þegar Razúmikhin áttar sig á því að Rodion Romanovich ætlar sér ekki að hlusta á hann, verður hann sorgbitinn á svip en fer og skellir hurðinni á eftir sér. Raskolnikov sofnar og dreymir gulnaðar axir sem hanga í röðum en litla músin í músarholunni á bak við gult veggfóðrið fylgist með því af skelfingu hvernig skynsemi Rasknolnikovs lýtur smám saman í  lægra haldi fyrir martröð og óreiðu. Músin læðist inn í holuna sína, les bækur um póstmódernisma og sannfærist um að hinn endanlegi sannleikur sé ekki til.

Það liggur heit og þung hitamolla yfir St. Pétursborg og áin Neva rennur áfram undir brýrnar í þungum straumi. Vetrarhöllin virðist ekki snerta jörðina og eitt andartak svífur hún í lausu lofti líkt og hún sé himnesk en ekki jarðnesk. Eitt andartak en svo fellur hún aftur til jarðar. Rodion Romanovich ráfar um götur borgarinnar án þess að vita hvert hann er að fara, en heima í herberginu hans uppi á hanabjálka er músin farin á kreik. Músin hefur eins og allar mýs mikinn áhuga á þeirri hagfræðikenningu sem kallast brauðmolakenningin. Þar sem Raskolnikov er fjarverandi notar músin tækifærið og grandskoðar hvern krók og kima í von um að finna brauðmola eða smá ostbita. En músin finnur ekkert nema skorpnaða súra gúrku sem liggur við hliðina á tómri vodkaflösku í einu horninu. Músin nartar í gúrkuna, grettir sig og hugsar: “Af hverju valdi ég að gerast húsamús hjá þvílíkum aumingja eins og Rodion Romanovich? Ég hefði frekar átt að gerast húsamús hjá Ivan Túrgenev eða Lev Tostoj í höll hans Jasnaja Poljana. Jafnvel mýsnar í fangelsum keisarans hafa það betra en ég.” En músin dregur samt súru gúrkuna heim í búið, svona sem neyðarbrauð, ef ekkert skárra skyldi vera í boði. Músin sest síðan niður, tekur fram hagfræðibækurnar og kvartar yfir því að brauðmolakenningin virki illa. Það er aumt að vera mús og öðrum háður, betra að baka sitt eigið brauð eins og litla gula hænan, en að vonast eftir bita frá öðrum. Músin nær sér í matreiðslubók og athugar kornbirgðirnar í búrinu. Músin ákveður að hér eftir muni hún baka sitt eigið brauð og skríða niður í eldhús hjá húseigandanum til að komast í kornbirgðir og hveiti. Gul mýrarþrungin hitamollan leggst yfir borgina og músin sofnar og sefur værum svefni.

Rodion Romanovich Raskolnikov hefur lagt slitinn frakkann með gulnuðu kögri og blóðblettum á stólinn. En músin í músarholunni bíður færis að taka til máls. Þegar klukkuturninn slær 12 slög á miðnætti og rökkrið færist yfir, hroturnar í Raskolnikov bergmála um herbergið, þá heyrist tíst. Litla músin gægist út úr holunni sinni, skilur eftir leifarnar af frónkexinu og ákveður að leita að ostbita. En það er aumt hlutskipti að vera mús í herberginu hans Rodion Romanovich. Hann er svo fátækur að skósmiðurinn neitaði að gera við skóna hans, þeir væru svo illa farnir. En músin er farin að tísta. Eftir margra ára þöggun er músin orðin djarfari og mælir sem svo: Það dugar ekki að naga sig í gegnum rannsóknarskýrslur og gera síðan ekki neitt annað en að nöldra á kaffistofunni, og velta súru kaffinu í munninum fram og til baka á milli tannfyllinganna sem kostuðu næstum aleiguna. Músin vill að fólk segi skoðanir sínar umbúðalaust og liggi ekki á þeim eins og gömlum beinagrindum sem hefur verið stungið inn í fataskápinn í svefnherberginu. Gamlar beinagrindur hafa tilhneigingu til að ganga aftur og geta þá orðið viðskotaillar og skapstyggar…rasle …rasle …knirk …knirk… músin spyr:  Er ekki kominn tími til að allir hugsi sitt lífsviðhorf og sín samskipti upp á nýtt? Er nóg að breyta um nafn á þjóðfélagi sem ekki hefur ennþá lært að hugsa upp á nýtt? Þarf ekki hugsun okkar að breytast fyrst af öllu?

Söknuður

Sárar eru sorgir mínar

Svalt við kaldan mel

Hrímað þelið hjartans hlýnar

horfið heimsins hel

nú sofa allar ástir mínar

und jarðar hörðu skel.

Að elska er að missa allt

Sem ástina dreymir um

Sem döggvardropi drúpir kalt

Á mosans gljúpu grund

Einhvern daginn ástin mín

Mun ég aftur á þinn fund.

Músarholan er lítið gat í gulleitu veggfóðrinu sem er farið að flagna og það eru rakaskemmdir í hornunum á herberginu þar sem Rodion Romanovich liggur í hitasóttarkasti og veltir því fyrir sér hvort að Guð sé dauður. Dostoyevsky gengur aftur sem draugur og lýsir því yfir að rithöfundurinn sé dauður, en þá birtist vofa heimspekingsins Roland Barthes á skjánum og segir að hann eigi þessa setningu – enginn annar. Hann hafi sagt þetta fyrstur. En við sem lifum í dag,  eigum einskis annars kost en að lifa í músarholu þar sem við lifum á tímum ofgnóttar og yfirborðsmennsku, þar sem allt hefur nú þegar verið sagt eða gert – annað hvort breytumst við í tvívíðar dúkkulísur í gráum bankafötum með bindi, eða að við skríðum eins og litlar rottur inn í músarholurnar okkar og gefum skít í heiminn. …nöldrum dálítið yfir ástandinu, en gerum ekki neitt frekar en fyrri daginn. Heldur gröfum bara músarholuna ennþá lengra inn í vegginn. …nöldur…nöldur ….nöldur … og kaffið er súrt og frón kexið er gulnað og skorpið á jöðrunum, en samt gerum við ekki neitt… nöldur..nöldur …nöldur…  Músarholan er síðasta athvarf hins grandvara manns, síðasti staðurinn þar sem blóm Thurbers fær að vaxa í friði, síðasti staðurinn þar sem heimsmenningin á möguleika á því að lifa af…