Minnispunktar úr músarholu

Rússneski píanóskólinn hefur ætíð verið talinn með þeim bestu í heimi. Píanóleikarar eins og Sviatoslav Richter og Shura Cherkassky bera honum fagurt vitni. Einnig minnumst við manna eins og Horowitch, Arthur Rubinstein og Rudolfs Serkins, en mér er minnisstætt þegar ég hlustaði á Serkin spila á Listahátíð á sínum tíma.

En nú langar mig að benda ykkur á annan framúrskarandi rússneskan píanóleikara sem er ennþá í fullu fjöri og gæti verið gaman að fá einhvern tímann hingað til lands. Hann heitir Michail Pletnev. Pletnev hefur spilað með Rostropovich og ég á disk með honum þar sem hann spilar á flygil Rachmaninoffs í Villa Senar í Sviss.

Ég er afskaplega kresin á píanista og er hreinlega ekki hrifin af þeim öllum. En túlkun Pletnevs er jafngóð eða betri en tækni hans og áslátturinn alveg stórkostlegur. Þannig að ef þið finnið ekki diska með Pletnev í næstu verslun, þá veit ég að það eru til diskar með honum á amazon.

Njótið vel.

Titill þessa bloggs vísar til bókar sem rithöfundurinn Vladmir Nabokov kallaði “Minnispunktar úr Músarholu”. Rétt nafn bókarinnar er “Minnispunktar úr Undirdjúpunum” – Zapískí íz podpolja, en bók sú er eftir Fjodor Michailovich Dostojevsky og kom út í St. Pétursborg, Rússlandi, árið 1864. Undirdjúpin vísa bæði til undirmeðvitundar mannsins, nokkurs konar Freudísks ids og einnig til bágborinna húsakynna sögupersónunnar í sögu Dostojevskys.

Í Minnispunktum úr Undirdjúpunum lýsir Dostojevsky þeim helstu hugmyndum sem hann átti eftir að fjalla um í hinum stórfenglegu skáldsögum sínum, Glæp og Refsingu, Fávitanum, Djöflunum og Karamazov bræðrunum. Þessi tiltölulega stutta saga er nokkurs konar yfirlýsing eða Manifesto hins verðandi rithöfundar. Sagan er flókin að gerð þar sem hún er beitt árás á skynsemishyggju upplýsingastefnunar og blinda trú á rökhyggju og raunvísindi.

Dostojevsky var nefnilega sannfærður um að veröld nútímans væri að þróast í ranga átt með því að aðhyllast í æ meiri mæli vísindahyggju (pósitívisma) og efnishyggju (materíalisma), og hafna öllum öðrum leiðum og aðferðum til að útskýra og/eða upplifa heiminn. Dostojevsky sá fyrir sér að tóm efnishyggja og blind vísindatrú myndi leiða af sér alræði og ófrelsi þar sem fólki yrði sagt hvernig það ætti að lifa, samkvæmt útreikningum og vísindalegum lögmálum. Að þessu leyti er Dostojevsky forveri manna eins og George Orwell.

Einnig taldi Dostojevsky að maðurinn væri í raun ekki skynsamur. Ef maðurinn ætti að velja á milli þess sem væri skynsamlegt og þess sem hvatir hans vildu, – myndi hann hlýða hvötunum jafnvel þótt það hefði hroðalegar afleiðingar í för með sér. Svaranna leitaði Dostojevsky í heimspeki trúarbragðanna og taldi að mannkynið yrði að byggja á trúarbrögðum til að hemja dekkri hliðar sálarlífsins t.d. með einhverjum hugmyndum um siðferði eða siðfræði. Einnig taldi Fjodor gamli meira vera til í veröldinni en skynjun mannsins greinir í raun.

Heiti þessa bloggs, Minnispunktar úr Músarholu, er þannig tilvísun til bæði Vladimir Nabokovs og til forvera hans (precursor) Fjodor Michailovich Dostojevsky.

I know that quasars far away
the strangest story tell
of universums ancient age
and quantum nature´s spell

If Kant had ever known that we
Of stardust all are made
In supernovas born of bliss
he would have stood in awe

Our solar systems nebulae
And rotating angular disc
Made us all a loving Earth
With a crust so thin and crisp

No one really understands
How the heavens motion find
Unless the cosmos be spinning round
Like some star of another kind.

Höfundur: Ingibjörg Elsa Björnsdóttir, 2007.

Ferðamennirnir þrengdu sér inn í volduga rómanska dómkirkjuna

í hálfrökkrinu.

Hvelfingar opnuðust inn af hvelfingum án enda.

Logandi ljósið flökti.

Engill án andlits tók utan um mig

og hvíslaði gegnum allan líkama minn:

“Skammastu þín ekki fyrir að vera manneskja

Vertu stoltur!”

Innan í þér opnast hvelfingar inn af hvelfingum út í hið óendanlega.

Þú verður aldrei fullmótaður og þannig skal það vera!”

Ég var blindaður af tárum

og gekk út á sólbrenndar tröppurnar

með  herra og frú Jones, Herra Tanaka og Signoru Sabbatini

og innan í þeim öllum opnuðust hvelfingar inn af hvelfingum.

Árið 1991 sá ég Tomas Tranströmer álengdar á götu í Gautaborg. Hann stóð og var að rýna annað hvort í kort eða dagblað. Ég stóð í virðingarverðri fjarlægð og hélt niðri í mér andanum til þess að trufla ekki andartakið. Þá snéri Tomas sér við og hvarf inn í mannþröngina. Ég sá hann aldrei aftur.

Addison skilgreinir hinn þröngsýna mann, The Pedant, í The Spectator, no. 105, júní 30 árið 1711.

A man that has been brought up among Books, and is able to talk of nothing else, is…what we call a Pedant. But, methinks, we should enlarge The Title, and give it every one that does not know how to think out of his Profession and particular way of Life.

What is a greater Pedant than a meer man of the Town? Bar him the Play-houses, a Catalogue of the reigning Beauties, and an Account of a few fashionable Distempers that have befallen him, and you strike him dumb.

The Pedant er semsagt það sem í dag myndi kallast þröngsýnn maður, jafnvel fagiðjót eða nörd. Hins vegar er athyglisvert að Addison telur samkvæmisljónin sem ekki geta rætt um neitt annað en nýjustu tísku einnig vera nokkurs konar fagiðjóta eða “Pedanta”. Og þetta var skrifað árið 1711.

Ef ég væri fugl á þinni grein

og hoppað gæti greinanna á milli

Ég mildi ávalt sýna myndi þeim

og muna sérhvert orð þitt hjartans snilli

Í ástarinnar fagra sælureit

sigrast allt á döpru mínu hjarta

Heimsins paradís ég aldrei leit

fyrr en hér við Vikrafellið bjarta.

Höfundur: Ingibjörg Elsa Björnsdóttir (samið í Lindarbrekku sumarið 2008).

Hetja vorra tíma (1839) er stórbrotin rómantísk skáldsaga með sálfræðilegu og þjóðfélagsgagnrýnu ívafi.  Hún er talin eitt besta dæmið um klassískar rússneskar fagurbókmenntir og var skrifuð á síðari hluta ævi höfundarins Lérmontovs.[1] Verkið skiptist í 5 aðskildar stuttar skáldsögur sem tengjast að því leiti að söguhetjan er sú sama.  Markmið verksins er að gefa greinargóða mynd af hinni rómantísku “Hetju vorra tíma”  og átökunum sem eru á milli hans og hins afturhaldssama rússneska keisaradæmis.

Hetja bókarinnar Pechorin  tilheyrir þeirri kynslóð Rússa sem varð að sætta sig við mjög stranga stjórn í kjölfar uppreisnar dekabrista[2] árið 1825 sem var barin niður af stjórnvöldum.  Vonir og draumar þessarar rómantísku kynslóðar um betra líf strönduðu á þjóðfélagslegum aðstæðum og er fatalismi Pechorins hluti af viðbrögðum hans við því tilgangsleysi og því vonleysi um breytingar sem við blasir.  Pechorin vildi lifa lífi sem bar vott um tign og virðingu en hann er dæmdur til þess að sitja með hendur í skauti og aðhafast ekki neitt.

Þessi þversagnarkennda og flókna staða endurspeglast í andstæðum í persónuleika Pechorins sem er til skiptist hetja og þrjótur,  indæll eða miskunnarlaus.  Pechorin mistekst gjörsamlega að verða hamingjusamur og hann skapar litla hamingju í kringum sig.

Pechorin er í raun og veru hinn rússneski Byron og örlög hans og tilfinningar endurspegla hið Byronska eðli samofið rússnesku þunglyndi eða “toska”.

Rómantíska stefnan lagði mikla áherslu á tengsl mannsins við náttúruna og í Hetju vorra tíma eru einstaklega fallegar náttúrulýsingar bæði af fjallahéruðum Kákasus og af hafstormum svo eitthvað sé nefnt.  Um þetta hrikalega fallega sögusvið ferðast rómantíska hetjan Pechorin og undirstrikar hrikalegt landslagið skapferli hans og tilfinningar.

---

[1] Lermontov, Mikhaíl. Geroj nashevo vremení. Moskva bls. 5.

[2] Dekabrista mætti þýða sem desembermenn.  Uppreisnin var gerð í desember.

Jules Verne eftir Josif Brodsky (lausleg þýðing IEB).

1. erindi

Órofinn hnökralaus sjóndeildarhringur

korvettan klýfur öldurnar með vangasvip Franz Liszt.

Það syngur í reipum.

Nakinn api stekkur öskrandi upp úr káetu náttúrufræðingsins.

Við skipshlið synda höfrungar

og eins og einhver sagði

Það eina sem þolir veltinginn

eru flöskurnar á barnum.

Vindurinn feykir burt síðari hluta skemmtisögu

og kafteinninn grípur með berum höndunum

um mastrið.

Þetta ljóðbrot hér að ofan er úr ljóðasafninu Úranía eftir Josif Brodsky. Korvetta er ákveðin tegund af skipi og þegar sagt er að skipið beri vangasvip tónskáldsins Franz Liszt verður að hafa í huga að hann var með mikilúðlegt nef sem líktist segli sé horft á það frá hlið. Nakti apinn vísar bæði til bókar eftir Desmond Morris og einnig til þróunarkenningar Darwins. Og það er svo hvasst á sjónum að meira að segja kafteinninn grípur um mastrið til að halda sér föstum. Þetta er einungis fyrsta erindið af ljóðabálki sem er bæði ævintýralegur og stórfenglegur. Ekki er að efa að Brodsky hefur lesið Púshkin en einnig hefur hann leitað í smiðju Grikkja og Rómverja, lesið Þeokrítus og Virgil m.a. og sjálfsagt fleira en hægt er að telja upp hér.

Alexander Púshkin er almennt talinn faðir rússneskra bókmennta og rússnesks bókmáls.[1] Rússar líta á hann sem sitt stærsta ljóðskáld og hann er einnig táknmynd rússneskrar menningar. Alexander Púshkin svipar til Jónasar Hallgrímssonar á Íslandi, og Williams Shakespeare í Bretlandi. Þegar Púshkin skrifar er rússneska bókmálið ennþá í mótun þannig að verk hans leggja í raun grunninn að rússnesku bókmáli nútímans.

Meðal ljóða hans eru Bronsriddarinn – Medny vsadnik (skrifað 1833; sem fjallar um Pétur mikla og mikilvægi St. Pétursborgar fyrir Rússland).

Fyrsta erindið er í lauslegri þýðingu eftirfarandi:

“Á ströndu hins holhljóma brims

Stóð hann, fullur af stórhug og kjarki

Horfði í fjarskann. Við fætur hans

Rann fljótið breitt: ein aum bátskæna

Barst með straumnum í átt til hafs.

Á mosagrónum, mýrlendum bökkum árinnar

Birtust hér og þar svartir timburkofarnir

Þar sem hrjáðir Finnar leituðu skjóls;

allt um kring, hvíslandi skógurinn,

Sveipaður þoku, en ekki  birtu

hulinnar sólar.”[1]

(Þýð. 2008. IEB).

---

[1] Alexander Sergeevich Pushkin: “Vsjo Eshjo v Boldínje“, A.S.Púskin: Trí oséní. Voskréseníja, Moskva 1999.

---

[1] Vert er að taka fram að Pushkin skrifaði verk sín á valdatíma Nikulásar I, þannig að ritskoðun var mjög ströng og erfið á þeim tíma. Samt gátu rússneskir rithöfundar gert grín að samtímanum og skrifað paródíur um samtíma sinn.

Kæru vinir,

Ég hef ákveðið að byrja aftur að blogga eftir nokkurt hlé. Fyrir því eru ýmsar ástæður, fyrst og fremst sú, að bloggformið býður upp á sveigjanleika sem er varla að finna nokkursstaðar  annarsstaðar.

Að auki er ég ein af þeim manneskjum sem vilja skrifa og tjá sig opinberlega, öðrum til ánægju eða til hrellingar eftir atvikum.

Þið megið því búast við einhverju pári hérna, jafnvel næstu árin. Fyrst þarf ég þó að læra á kerfið hérna í bloggheimum.

Með kærri kveðju,

Ingibjörg Elsa Björnsdóttir