Minnispunktar úr músarholu

Halaleikhópurinn í Sjálfsbjargarhúsinu sýnir núna Svartfugl eftir Gunnar Gunnarsson í leikgerð Ágústu Skúladóttur sem er einnig leikstjóri. Um hreint frábæra sýningu er að ræða. Halaleikhópurinn er með þessari sýningu og Shakespeare karnivalinu sem sýnt var í fyrra að stimpla sig inn sem einn besti áhugamannaleikhópurinn á suðvesturhorni landsins og þótt víðar væri leitað.

Svartfugl er vissulega þungt og alvarlegt verk en leikendum tekst að gæða það bæði lífi og húmor. Samt skynjar maður þennan djúpa nið aldanna og hversu erfitt það hefur verið að lifa á Íslandi á því tímabili er sagan gerist. Gunnar Gunnarsson fer á kostum sem Guðmundur sýslumaður, Eyjólfur kapellán er afskaplega heilagur í túlkun Daníels Þórhallssonar og spurningin vaknar í lokin hvort kapellánninn hafi með verkum sínum verið að þjóna Almættinu eða Skrattanum? Árni Salomonsson á frábæra spretti sem prófastur og Hanna Margrét og Sóley Björk túlka kvenhlutverkin með prýði. Allir aðrir leikarar í sýningunni komast vel frá sínu og er greinilegt að hér er á ferðinni leikhópur sem er alltaf að öðlast meiri reynslu og ná betri og betri árangri.

Tónlistin er mjög góð, lýsingin stórkostleg – ég sá prófíla og skuggamyndir sem minntu mig á verk eftir Rembrant. Búningar og gervi eru mjög vönduð, skeggið á kapelláninum frábært, og já, öll umgjörð sýningarinnar vönduð og til fyrirmyndar.

Það komast einungis 50 manns í sal Halaleikhópsins en mér skilst að miðar á sýninguna seljist vel og hvet ég sem flesta til að bregða sér í Sjálfsbjargarhúsið, Hátúni 12 og njóta frábærrar sýningar. Það hefur oft verið erfitt að lifa á Íslandi, ekki síst á þeim tíma er Svartfugl lýsir og þótt nú eigi að heita kreppa, þá hefur nú oft syrt svartar í álinn í Íslandssögunni en nú um stundir. Það er því ástæða til að horfa með bjartsýni fram á veginn.

Nú er ég búin að fá mér kyndil eða Kindle forrit í tölvuna þannig að ég get keypt og lesið rafbækur (e-books). Þvílík bylting. Hef ekki upplifað aðra eins breytingu síðan ég byrjaði að lesa enskar bækur um 12 ára aldurinn og fyrir mér opnuðust allar bókmenntir heimsins.

Nú þegar er ég komin með allan Shakespeare í tölvuna og kostaði hann um 600 kr. íslenskar. Einnig náði ég í Ulysses eftir James Joyce og öll verk Kafka á nánast ekki neitt. Nýjustu bækurnar eru aðeins dýrari heldur en gamlir klassíkerar en nú er enginn flutningskostnaður lengur.

Það þarf að vísu að venjast því að lesa á skjánum, en af því að ég er með 22 tommu flatskjá við tölvuna þá er þetta bara fínt. Mæli með að fólk nái sér í Kindle PC forrit og fari að lesa. Alltaf gaman að prófa eitthvað nýtt.

Mesta hrollvekja sem ég hef lesið er sagan Die Straffkolonie eftir Franz Kafka. Stephen King er barnaskapur í samanburði. Síðan er náttúrulega mjög hrollvekjandi að lesa Gúlag – eyjaklasann eftir Alexander Solsjenitsyn eða Nótt eftir Elie Wiezel. Þar er þó um sannar frásagnir að ræða af atburðum sem því miður hafa gerst í mannkynssögunni. Klassíkar hrollvekjur eru auðvitað Frankenstein og Drakúla.

Las Pale Fire eftir Vladimir Nabokov um daginn og það fór um mig nístingskaldur hrollur. Úff, sú bók er óhugnanleg og alveg nógu hrollvekjandi fyrir mig. Nabokov skrifar alltaf um þráhyggju og þráhyggja Dr. Kinbote er óhugnanleg þótt ekki sé meira sagt. Lolita er líka talsvert hrollvekjandi, einkum þegar haft er í huga að Lolita er ekki nema 12 ára gömul í upphafi sögunnar.

En ég get ekki horft á hryllingsmyndir. Stalst á eina sem var bönnuð innan 16 þegar ég var 15 ára, og er enn að jafna mig.

Rússneski píanóskólinn hefur ætíð verið talinn með þeim bestu í heimi. Píanóleikarar eins og Sviatoslav Richter og Shura Cherkassky bera honum fagurt vitni. Einnig minnumst við manna eins og Horowitch, Arthur Rubinstein og Rudolfs Serkins, en mér er minnisstætt þegar ég hlustaði á Serkin spila á Listahátíð á sínum tíma.

En nú langar mig að benda ykkur á annan framúrskarandi rússneskan píanóleikara sem er ennþá í fullu fjöri og gæti verið gaman að fá einhvern tímann hingað til lands. Hann heitir Michail Pletnev. Pletnev hefur spilað með Rostropovich og ég á disk með honum þar sem hann spilar á flygil Rachmaninoffs í Villa Senar í Sviss.

Ég er afskaplega kresin á píanista og er hreinlega ekki hrifin af þeim öllum. En túlkun Pletnevs er jafngóð eða betri en tækni hans og áslátturinn alveg stórkostlegur. Þannig að ef þið finnið ekki diska með Pletnev í næstu verslun, þá veit ég að það eru til diskar með honum á amazon.

Njótið vel.

Titill þessa bloggs vísar til bókar sem rithöfundurinn Vladmir Nabokov kallaði “Minnispunktar úr Músarholu”. Rétt nafn bókarinnar er “Minnispunktar úr Undirdjúpunum” – Zapískí íz podpolja, en bók sú er eftir Fjodor Michailovich Dostojevsky og kom út í St. Pétursborg, Rússlandi, árið 1864. Undirdjúpin vísa bæði til undirmeðvitundar mannsins, nokkurs konar Freudísks ids og einnig til bágborinna húsakynna sögupersónunnar í sögu Dostojevskys.

Í Minnispunktum úr Undirdjúpunum lýsir Dostojevsky þeim helstu hugmyndum sem hann átti eftir að fjalla um í hinum stórfenglegu skáldsögum sínum, Glæp og Refsingu, Fávitanum, Djöflunum og Karamazov bræðrunum. Þessi tiltölulega stutta saga er nokkurs konar yfirlýsing eða Manifesto hins verðandi rithöfundar. Sagan er flókin að gerð þar sem hún er beitt árás á skynsemishyggju upplýsingastefnunar og blinda trú á rökhyggju og raunvísindi.

Dostojevsky var nefnilega sannfærður um að veröld nútímans væri að þróast í ranga átt með því að aðhyllast í æ meiri mæli vísindahyggju (pósitívisma) og efnishyggju (materíalisma), og hafna öllum öðrum leiðum og aðferðum til að útskýra og/eða upplifa heiminn. Dostojevsky sá fyrir sér að tóm efnishyggja og blind vísindatrú myndi leiða af sér alræði og ófrelsi þar sem fólki yrði sagt hvernig það ætti að lifa, samkvæmt útreikningum og vísindalegum lögmálum. Að þessu leyti er Dostojevsky forveri manna eins og George Orwell.

Einnig taldi Dostojevsky að maðurinn væri í raun ekki skynsamur. Ef maðurinn ætti að velja á milli þess sem væri skynsamlegt og þess sem hvatir hans vildu, – myndi hann hlýða hvötunum jafnvel þótt það hefði hroðalegar afleiðingar í för með sér. Svaranna leitaði Dostojevsky í heimspeki trúarbragðanna og taldi að mannkynið yrði að byggja á trúarbrögðum til að hemja dekkri hliðar sálarlífsins t.d. með einhverjum hugmyndum um siðferði eða siðfræði. Einnig taldi Fjodor gamli meira vera til í veröldinni en skynjun mannsins greinir í raun.

Heiti þessa bloggs, Minnispunktar úr Músarholu, er þannig tilvísun til bæði Vladimir Nabokovs og til forvera hans (precursor) Fjodor Michailovich Dostojevsky.

I know that quasars far away
the strangest story tell
of universums ancient age
and quantum nature´s spell

If Kant had ever known that we
Of stardust all are made
In supernovas born of bliss
he would have stood in awe

Our solar systems nebulae
And rotating angular disc
Made us all a loving Earth
With a crust so thin and crisp

No one really understands
How the heavens motion find
Unless the cosmos be spinning round
Like some star of another kind.

Höfundur: Ingibjörg Elsa Björnsdóttir, 2007.

Ferðamennirnir þrengdu sér inn í volduga rómanska dómkirkjuna

í hálfrökkrinu.

Hvelfingar opnuðust inn af hvelfingum án enda.

Logandi ljósið flökti.

Engill án andlits tók utan um mig

og hvíslaði gegnum allan líkama minn:

“Skammastu þín ekki fyrir að vera manneskja

Vertu stoltur!”

Innan í þér opnast hvelfingar inn af hvelfingum út í hið óendanlega.

Þú verður aldrei fullmótaður og þannig skal það vera!”

Ég var blindaður af tárum

og gekk út á sólbrenndar tröppurnar

með  herra og frú Jones, Herra Tanaka og Signoru Sabbatini

og innan í þeim öllum opnuðust hvelfingar inn af hvelfingum.

Árið 1991 sá ég Tomas Tranströmer álengdar á götu í Gautaborg. Hann stóð og var að rýna annað hvort í kort eða dagblað. Ég stóð í virðingarverðri fjarlægð og hélt niðri í mér andanum til þess að trufla ekki andartakið. Þá snéri Tomas sér við og hvarf inn í mannþröngina. Ég sá hann aldrei aftur.

Addison skilgreinir hinn þröngsýna mann, The Pedant, í The Spectator, no. 105, júní 30 árið 1711.

A man that has been brought up among Books, and is able to talk of nothing else, is…what we call a Pedant. But, methinks, we should enlarge The Title, and give it every one that does not know how to think out of his Profession and particular way of Life.

What is a greater Pedant than a meer man of the Town? Bar him the Play-houses, a Catalogue of the reigning Beauties, and an Account of a few fashionable Distempers that have befallen him, and you strike him dumb.

The Pedant er semsagt það sem í dag myndi kallast þröngsýnn maður, jafnvel fagiðjót eða nörd. Hins vegar er athyglisvert að Addison telur samkvæmisljónin sem ekki geta rætt um neitt annað en nýjustu tísku einnig vera nokkurs konar fagiðjóta eða “Pedanta”. Og þetta var skrifað árið 1711.

Ef ég væri fugl á þinni grein

og hoppað gæti greinanna á milli

Ég mildi ávalt sýna myndi þeim

og muna sérhvert orð þitt hjartans snilli

Í ástarinnar fagra sælureit

sigrast allt á döpru mínu hjarta

Heimsins paradís ég aldrei leit

fyrr en hér við Vikrafellið bjarta.

Höfundur: Ingibjörg Elsa Björnsdóttir (samið í Lindarbrekku sumarið 2008).

Hetja vorra tíma (1839) er stórbrotin rómantísk skáldsaga með sálfræðilegu og þjóðfélagsgagnrýnu ívafi.  Hún er talin eitt besta dæmið um klassískar rússneskar fagurbókmenntir og var skrifuð á síðari hluta ævi höfundarins Lérmontovs.[1] Verkið skiptist í 5 aðskildar stuttar skáldsögur sem tengjast að því leiti að söguhetjan er sú sama.  Markmið verksins er að gefa greinargóða mynd af hinni rómantísku “Hetju vorra tíma”  og átökunum sem eru á milli hans og hins afturhaldssama rússneska keisaradæmis.

Hetja bókarinnar Pechorin  tilheyrir þeirri kynslóð Rússa sem varð að sætta sig við mjög stranga stjórn í kjölfar uppreisnar dekabrista[2] árið 1825 sem var barin niður af stjórnvöldum.  Vonir og draumar þessarar rómantísku kynslóðar um betra líf strönduðu á þjóðfélagslegum aðstæðum og er fatalismi Pechorins hluti af viðbrögðum hans við því tilgangsleysi og því vonleysi um breytingar sem við blasir.  Pechorin vildi lifa lífi sem bar vott um tign og virðingu en hann er dæmdur til þess að sitja með hendur í skauti og aðhafast ekki neitt.

Þessi þversagnarkennda og flókna staða endurspeglast í andstæðum í persónuleika Pechorins sem er til skiptist hetja og þrjótur,  indæll eða miskunnarlaus.  Pechorin mistekst gjörsamlega að verða hamingjusamur og hann skapar litla hamingju í kringum sig.

Pechorin er í raun og veru hinn rússneski Byron og örlög hans og tilfinningar endurspegla hið Byronska eðli samofið rússnesku þunglyndi eða “toska”.

Rómantíska stefnan lagði mikla áherslu á tengsl mannsins við náttúruna og í Hetju vorra tíma eru einstaklega fallegar náttúrulýsingar bæði af fjallahéruðum Kákasus og af hafstormum svo eitthvað sé nefnt.  Um þetta hrikalega fallega sögusvið ferðast rómantíska hetjan Pechorin og undirstrikar hrikalegt landslagið skapferli hans og tilfinningar.

[2] Dekabrista mætti þýða sem desembermenn.  Uppreisnin var gerð í desember.